ବିହାରର ଔରଙ୍ଗାବାଦ ଜିଲ୍ଲାର ଦେୱାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର ହେଉଛି ଛଠ ପର୍ବ ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜାର ମୁଖ୍ୟ କେନ୍ଦ୍ର।
ଏହି ମନ୍ଦିରଟି ବୈଦିକ ଯୁଗରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ଏହା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ବୈଦିକ ନାମ ‘ଅର୍କ’କୁ ଉତ୍ସର୍ଗୀକୃତ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ। ଏହି ମନ୍ଦିରର ଏକ ଅନନ୍ୟ ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଅଛି ଏବଂ ଏହା ପଶ୍ଚିମମୁଖୀ, ଯାହା ଅନ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିରଠାରୁ ଭିନ୍ନ। ପ୍ରକୃତି, ପରିବେଶ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବାର ମହାନ ପର୍ବ ଛଠ, ପ୍ରକୃତରେ ଅନେକ ଲୋକବିଶ୍ୱାସକୁ ପୂଜା କରିବାର ଏକ ଦିନ। ବିହାରର ସଂସ୍କୃତି ଯୁଗ ଯୁଗ ଧରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୂଜାର ଏକ ସଂସ୍କୃତି ହୋଇଆସିଛି ଏବଂ ଏହା ବିହାରରେ ଥିବା ଅନେକ ପ୍ରାଚୀନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରମାଣିତ। ଏହି ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ହେଉଛି ବିହାରର ଔରଙ୍ଗାବାଦରେ ଥିବା ଦେବାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର, ଯାହା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ଅନ୍ୟ ଏକ ବୈଦିକ ନାମ ଅର୍କଙ୍କୁ ସମର୍ପିତ। ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର ବିହାରର ଔରଙ୍ଗାବାଦ ଜିଲ୍ଲାର ଦେୱାର୍କରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଦେୱାର୍କ ଅର୍ଥ ଅର୍କ ଦେବ। ଅର୍କ ଅର୍ଥ ସୂର୍ଯ୍ୟ। ତେଣୁ, ଏହି ମନ୍ଦିର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ସମର୍ପିତ…
ବେଦରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ନାମ ମଧ୍ୟ ଅର୍କ ଅଟେ।
ବେଦରେ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଅର୍କ କୁହାଯାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ନମସ୍କାରର ତେର ମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ହେଉଛି ଓମ୍ ଅର୍କାୟ ନମଃ, ଅର୍ଥାତ୍, ମୁଁ ଅର୍କ ଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁଛି…”ଅର୍କ” ର ଗୋଟିଏ ଅର୍ଥ ହେଉଛି ରସ। ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥରେ, ଆତ୍ମାରେ ମିଳୁଥିବା ଶକ୍ତିର ଉତ୍ସ ହେଉଛି ସୂର୍ଯ୍ୟ, କିମ୍ବା ଶକ୍ତିର ରସ। ତେଣୁ, ବୈଦିକ ସ୍ତୁତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ସ୍ଥାନ ଅଛି।
ବିହାରର ଔରଙ୍ଗାବାଦରେ ଥିବା ଦେୱାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୂଜାର ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ପ୍ରମାଣ। ଦେୱାର୍କ ମନ୍ଦିରକୁ ତିନୋଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ବୋଲି ବିବେଚନା କରାଯାଏ। ଅନ୍ୟ ଦୁଇଟି ହେଉଛି କାଶୀର ଲୋଲାର୍କ ଏବଂ କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର। ଏକ ପୌରାଣିକ କାହାଣୀ ଅନୁଯାୟୀ, ଶିବଙ୍କ ଦୁଇ ରାକ୍ଷସ, ମାଳି ଏବଂ ସୁମାଲି, କଠୋର ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ। ମାଳି ଏବଂ ସୁମାଲି ରାବଣଙ୍କ ପିତାମହ ଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଭୟଭୀତ ହୋଇଗଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବତା ତାଙ୍କର ଉତ୍ତାପ ବୃଦ୍ଧି କଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ପୋଡ଼ି ଦେବା ପାଇଁ ଏକ ଯୋଜନା ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ। ଏଥିରେ ଭଗବାନ ଶିବ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ଏବଂ ସେ ତାଙ୍କର ତ୍ରିଶୂଳରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ବିଦ୍ଧ କଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟର ତିନୋଟି ଖଣ୍ଡ ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଲା। ଗୋଟିଏ ଖଣ୍ଡ ଦେୱାର୍କ (ବିହାର), ଦ୍ୱିତୀୟ ଖଣ୍ଡ ଲୋଲାର୍କ (କାଶୀ, ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ), ତୃତୀୟ ଖଣ୍ଡ କୋଣାର୍କରେ ପଡ଼ିଲା।